Autorka: dr Anna Dzierżan
Aktualne przepisy dotyczące awansu zawodowego umożliwiają zdobycie statusu nauczyciela mianowanego wskazując na dwie ścieżki:
1 – na podstawie przepisów przejściowych dla nauczycieli ze stopniem awansu nauczyciela kontraktowego (zakończenie tej ścieżki przypada w 2027 roku, zasady przedstawiłam w 29 numerze METODYKA);
2 – będąc zatrudnionym jako nauczyciel początkujący (bez posiadania stopnia awansu zawodowego nauczyciela kontraktowego).
Awans zawodowy w tym przypadku podlega regulacjom wskazanym w Ustawie z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 986, z dnia 24 lipca 2024 r.) oraz w głównych aktach wykonawczych dot. tego obszaru: Rozporządzeniu MEiN z dnia 6 września 2022 r w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz.U.2022, poz. 1914) i Rozporządzeniu MEiN z dnia 25 sierpnia 2022 r. w sprawie oceny pracy nauczycieli (Dz.U.2022, poz. 1822).
Na podstawie ww. przepisów, czyli tzw. nowej ścieżki, nauczyciel początkujący nie odbywa stażu, jednak musi spełnić określone prawem warunki w ramach ubiegania się o status nauczyciela mianowanego. O awansie decydują tu: posiadanie niezbędnych kwalifikacji, wymiar i okres zatrudnienia w ramach, w ramach którego odbywa się przygotowanie do zawodu, uzyskanie pozytywnej opinii o prowadzonych zajęciach, posiadanie oceny pracy uzyskanej w roku składania dokumentów do organu prowadzącego o postępowanie egzaminacyjne oraz spełnienie wymagań egzaminacyjnych i pozytywny przebieg postępowania egzaminacyjnego zakończonego odpowiednią decyzją administracyjną.
Nauczyciel spełniający wymagania kwalifikacyjne określone Rozporządzeniem MEiN z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz. U. z 2023, poz. 2101) zatrudniany jest w placówce systemu oświaty na stanowisku nauczyciela początkującego do prowadzenia określonych przedmiotów lub zajęć. Aby okres zatrudnienia liczony był do wymaganego awansem zawodowym musi obejmować co najmniej 0,5 etatu, a etat może być łączony w ramach pracy w różnych placówkach oświatowych. Obecnie pierwsza umowa powinna być zawarta na okres 2 lat szkolnych, z wyjątkami wynikającymi z organizacji pracy placówki oświatowej w danym roku szkolnym (np. zatrudnienie na zastępstwo lub brak określonych zajęć w arkuszu organizacyjnym w kolejnym roku szkolnym).
W ramach pracy na stanowisku pedagogicznym przy spełnieniu warunku zatrudnienia co najmniej pół etatu zgodnie z kwalifikacjami, nauczyciel przez 3 lata i 9 miesięcy odbywa przygotowanie do zawodu. Dla nauczycieli, którzy posiadają stopień naukowy doktora lub przed nawiązaniem stosunku pracy w szkole w Rzeczypospolitej Polskiej prowadzili zajęcia w szkole za granicą, lub przed nawiązaniem stosunku pracy w szkole byli nauczycielami akademickimi i legitymowali się co najmniej 3-letnim okresem pracy w uczelni, lub w dniu nawiązania po raz pierwszy stosunku pracy w szkole posiadali co najmniej 5- letni okres pracy i znaczący dorobek zawodowy – okres przygotowania do zawodu może trwać 2 lata i 9 miesięcy.
Do okresu odbywania przygotowania do zawodu wlicza się okres dotychczasowego zatrudnienia na stanowisku nauczyciela także w innej placówce oświatowej (szkole/przedszkolu/placówce) w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć zgodnie z wymaganymi kwalifikacjami, ale nie dłuższy niż 3 lata. Natomiast nie wlicza się okresów nieobecności nauczyciela w pracy trwającej nieprzerwanie dłużej niż 30 dni, z wyjątkiem okresów urlopu wypoczynkowego.
Zgodnie z rozporządzeniem o awansie (§ 2. 1.)nauczyciel w trakcie odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela:
1) poznaje organizację, zadania i zasady funkcjonowania szkoły;
2) prowadzi powierzone mu zajęcia i uczestniczy w pracach związanych z realizacją zadań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych i innych statutowych zadań szkoły wynikających z potrzeb szkoły i środowiska lokalnego;
3) obserwuje zajęcia prowadzone przez MENTORA lub innego nauczyciela;
4) doskonali kompetencje w związku z wykonywanymi obowiązkami, w szczególności w zakresie kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, w tym uczniów szczególnie uzdolnionych;
5) przeprowadza zajęcia (obserwowane w obecności komisji), [o których mowa w art. 9fa ust. 1 i 5 ustawy, a w przypadkach, o których mowa w art. 9fa ust. 10, 11 i 13 oraz art. 9g ust. 7b ustawy – także zajęcia, o których mowa w art. 9fa ust. 10, 11 i 13 oraz art. 9g ust. 7b ustawy KN]
6) dokonuje ewaluacji własnej pracy i wykorzystuje jej wyniki do doskonalenia dalszej pracy;
7) dzieli się wiedzą z innymi nauczycielami w ramach wewnątrzszkolnego doskonalenia zawodowego.
Dyrektor szkoły zapewnia wsparcie nauczycielowi odbywającemu przygotowanie do zawodu nauczyciela w realizacji jego obowiązków oraz doskonaleniu wiedzy i umiejętności, w szczególności zapewniając warunki do udziału w formach doskonalenia zawodowego oraz korzystania z pomocy merytorycznej i metodycznej biblioteki pedagogicznej, poradni psychologiczno-pedagogicznej lub innej placówki działającej w systemie oświaty. Ponadto dyrektor szkoły przydziela mentora spośród nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych pracujących w danej placówce oświatowej.
Zadania mentora określone są w Ustawie Karta Nauczyciela (art. 9ca, ust.12) i obejmują działania wspomagające nauczyciela początkującego:
1) wspieranie na bieżąco nauczyciela w procesie wdrażania do pracy w zawodzie, w tym zapoznanie go z dokumentacją przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz innymi dokumentami obowiązującymi w szkole;
2) udzielanie nauczycielowi pomocy w doborze właściwych form doskonalenia zawodowego;
3) dzielenie się z nauczycielem wiedzą i doświadczeniem w zakresie niezbędnym do efektywnej realizacji obowiązków nauczyciela;
4) umożliwienie nauczycielowi obserwowania prowadzonych przez siebie zajęć oraz omawianie z nim tych zajęć;
5) obserwowanie zajęć prowadzonych przez nauczyciela oraz omawianie ich z tym nauczycielem;
6) inspirowanie i zachęcanie nauczyciela do podejmowania wyzwań zawodowych.
Nauczyciel początkujący w drugim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela, przed dokonaniem oceny pracy jest obowiązany przeprowadzić zajęcia w wymiarze co najmniej 1 godziny, w obecności:
1) dyrektora szkoły;
2) mentora,
3) doradcy metodycznego albo nauczyciela-konsultanta, albo przedstawiciela organu sprawującego nadzór pedagogiczny, albo nauczyciela dyplomowanego, który naucza tego samego przedmiotu lub prowadzi ten sam rodzaj zajęć, zatrudnionego w tej samej lub innej szkole.
O wymiarze zajęć obserwowanych oraz wskazaniu osoby do obserwacji decyduje dyrektor szkoły/przedszkola, biorąc pod uwagę potrzeby nauczyciela w zakresie doskonalenia umiejętności praktycznych. Po przeprowadzeniu zajęć, osoby obecne podczas obserwacji zajęć omawiają je z nauczycielem.
Dyrektor szkoły dokonuje oceny pracy nauczyciela początkującego w drugim oraz ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela. Ocena może być: wyróżniająca, bardzo dobra, dobra, negatywna.
Przy ocenie pracy nauczyciela brane są pod uwagę szczegółowe kryteria oceny pracy nauczyciela, które dzielą się na obowiązkowe (jest ich 9) oraz dodatkowe kryteria oceny pracy nauczyciela (jest ich 15, z czego 2 są wybierane do potwierdzenia ich spełnienia, opisane w rozporządzeniu o ocenie pracy nauczyciela).
W toku oceniania dyrektor zasięga opinii:
- mentora,
- rady rodziców.
Rada rodziców i mentor przedstawiają pisemną opinię w terminie 14 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o dokonywanej ocenie pracy nauczyciela. Nieprzedstawienie opinii przez radę rodziców lub mentora nie wstrzymuje dokonywania oceny pracy.
Nauczyciel, który uzyskał negatywną ocenę pracy w drugim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela, nie może być ponownie zatrudniony w tej samej szkole do czasu uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego. Nauczyciel z negatywną ocena pracy po podjęciu zatrudnienia w innej szkole nauczyciel odbywa przygotowanie do zawodu nauczyciela w wymiarze 3 lata i 9 miesięcy (lub 2 lata i 9 miesięcy przy spełnieniu warunków formalnych skrócenia okresu przygotowania do zawodu), do którego nie wlicza się okresu dotychczas odbytego przygotowania do zawodu nauczyciela.
Nauczyciel, który uzyskał negatywną ocenę pracy w ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela, po podjęciu zatrudnienia w innej szkole odbywa dodatkowe przygotowanie do zawodu nauczyciela w wymiarze roku i 9 miesięcy.
W ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciel, który w tym okresie uzyskał co najmniej dobrą ocenę pracy, jest zobowiązany przeprowadzić zajęcia, w wymiarze 1 godziny, w obecności komisji powołanej przez dyrektora szkoły. Dyrektor szkoły jest przewodniczącym, a pozostali członkowie to: ekspert z listy ekspertów, posiadający kwalifikacje z zakresu psychologii lub pedagogiki, w tym pedagogiki specjalnej, albo nauczyciel mianowany lub dyplomowany zatrudniony na stanowisku psychologa, pedagoga lub pedagoga specjalnego, w tej samej lub innej szkole oraz doradca metodyczny albo nauczyciel-konsultant, albo przedstawiciel organu sprawującego nadzór pedagogiczny, albo nauczyciel dyplomowany, który naucza tego samego przedmiotu lub prowadzi ten sam rodzaj zajęć, zatrudniony w tej samej lub innej szkole.
Na wniosek nauczyciela w pracach komisji może brać również udział w charakterze obserwatora przedstawiciel nauczycielskiego związku zawodowego wskazany we wniosku. Po omówieniu przeprowadzonych zajęć i przeprowadzeniu rozmowy z nauczycielem komisja wydaje opinię, która może być pozytywna albo negatywna i jest ustalana na podstawie liczby punktów przyznanych przez komisję.
Zadaniem komisji powołanej przez dyrektora jest omówienie przeprowadzonych zajęć, przeprowadzenie rozmowy z nauczycielem oraz wydanie opinii o przeprowadzonych zajęciach. Omówienie z nauczycielem zajęć odnosi się do poprawności merytorycznej zajęć, realizacji celu zajęć oraz umiejętności nauczyciela, w szczególności w zakresie elastycznego reagowania na zmieniającą się sytuację na zajęciach, kultury osobistej oraz komunikacji werbalnej i pozawerbalnej między uczniem a nauczycielem. Przeprowadzona rozmowa dotyczy zastosowanych metod i form pracy oraz indywidualizacji nauczania, w trakcie której nauczyciel wykonuje zadanie wskazane przez komisję z użyciem narzędzi multimedialnych, o ile narzędzia takie nie były wykorzystane w trakcie tych zajęć
Efektem tych działań jest przedstawienie nauczycielowi opinii na piśmie, która zawiera:
1) oznaczenie komisji wydającej opinię;
2) datę wydania opinii;
3) wskazanie podstawy prawnej;4) datę przeprowadzenia zajęć i ich rodzaj;
5) imię (imiona) i nazwisko oraz datę urodzenia nauczyciela;
6) informację o uzyskanej opinii;
7) informację o liczbie punktów uzyskanych przez nauczyciela;
8) uzasadnienie opinii;
9) pouczenie, czy i w jakim trybie nauczycielowi służy wniosek o ponowne przeprowadzenie zajęć,
10) imię i nazwisko oraz podpis przewodniczącego komisji.
Jeśli opinia o przeprowadzonych zajęciach jest negatywna, to w terminie 14 dni od dnia jej otrzymania nauczyciel może złożyć do dyrektora szkoły wniosek o ponowne przeprowadzenie zajęć, w wymiarze 1 godziny, w obecności komisji powołanej przez dyrektora szkoły. Komisja ponownie przeprowadza rozmowę z nauczycielem oraz wydaje opinię o przeprowadzonych zajęciach.
Nauczyciel, który uzyskał negatywną opinię, oraz nie złożył wniosku o ponowne przeprowadzenie zajęć lub po przeprowadzeniu zajęć, uzyskał ponownie negatywną opinię, odbywa dodatkowe przygotowanie do zawodu nauczyciela w wymiarze roku i 9 miesięcy.
W ostatnim roku odbywania dodatkowego przygotowania do zawodu nauczyciel, który w tym okresie uzyskał co najmniej dobrą ocenę pracy, ponownie przeprowadza zajęcia, w wymiarze 1 godziny, w obecności komisji powołanej przez dyrektora szkoły.
Nauczyciel uzyskawszy pozytywną opinię o swoich zajęciach składa wniosek o postępowanie egzaminacyjne do organu prowadzącego placówkę oświatową.
Dokumentacja do postępowania egzaminacyjnego na stopień nauczyciela mianowanego obejmuje wniosek zawierający imię (imiona) i nazwisko, datę urodzenia oraz adres do korespondencji nauczyciela; miejsce zatrudnienia i zajmowane stanowisko oraz podpis nauczyciela. Do wniosku nauczyciel dołącza: kopie dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje zawodowepoświadczone przez dyrektora szkoły za zgodność z oryginałem; zaświadczenie dyrektora szkoły zawierające m.in. informację o odbyciu przez nauczyciela przygotowania do zawodu nauczyciela, wymiarze zatrudnienia nauczyciela i nauczanym przez niego przedmiocie lub rodzaju prowadzonych zajęć w okresie odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela, wraz ze wskazaniem wszystkich szkół, w których nauczyciel odbywał przygotowanie do zawodu nauczyciela; kopię karty oceny pracyzawierającą ocenę, poświadczoną przez dyrektora szkoły za zgodność z oryginałem; kopię pozytywnej opinii o przeprowadzonych zajęciach, poświadczoną przez dyrektora szkoły za zgodność z oryginałem.
We wniosku nauczyciel może wskazać, aby w skład komisji egzaminacyjnej wszedł przedstawiciel wskazanego przez niego związku zawodowego.
Nauczycielom, którzy złożą wnioski o podjęcie postępowania egzaminacyjnego do dnia 30 czerwcadanego roku, wówczas organ prowadzący wydaje decyzję o nadaniu lub o odmowie nadania stopnia awansu zawodowego w terminie do dnia 31 sierpnia danegoroku.
Nauczycielom, którzy złożą wnioski o podjęcie postępowania egzaminacyjnego do dnia 31 października danego roku, organ prowadzący wydaje decyzję o nadaniu lub o odmowie nadania stopnia awansu zawodowego w terminie do dnia 31 grudnia danego roku.
W trakcie postępowania egzaminacyjnego nauczyciel odpowiada na pytania członków komisji egzaminacyjnej dotyczące wymagań, o których mowa w § 6 rozporządzenia o awansie oraz wykazuje się umiejętnością rozwiązania wskazanego przez komisję egzaminacyjną problemu związanego z wykonywaną pracą. W trakcie egzaminu zapewnia się nauczycielowi dostęp do aktów prawnych.
Zakres wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności niezbędnych do efektywnego realizowania obowiązków nauczyciela:
- znajomość przepisów prawa dotyczących organizacji, zadań i zasad funkcjonowania szkoły, w której nauczyciel odbywał przygotowanie do zawodu nauczyciela;
- umiejętność prowadzenia zajęć w sposób zapewniający właściwą realizację statutowych zadań szkoły, w szczególności realizację podstawy programowej;
- umiejętność rozpoznawania potrzeb uczniów i indywidualizowania nauczania;
- umiejętność stosowania w pracy wiedzy z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki;
- znajomość środowiska uczniów oraz umiejętność uwzględniania w swojej pracy problematyki środowiska lokalnego i współczesnych problemów społecznych i cywilizacyjnych;
- umiejętność korzystania w pracy, zwłaszcza w trakcie prowadzonych zajęć, z narzędzi multimedialnych i informatycznych.
Komisja egzaminacyjna podejmuje rozstrzygnięcia w obecności co najmniej 2/3 składu swoich członków. Każdy z członków komisji ocenia spełnianie przez nauczyciela wymagań niezbędnych do uzyskania stopnia awansu zawodowego w punktach według skali od 0 do 10.
Na podstawie liczby punktów przyznanych przez poszczególnych członków komisji oblicza się średnią arytmetyczną punktów, z tym że jeżeli liczba członków komisji jest większa niż 3, odrzuca się jedną najwyższą i jedną najniższą ocenę punktową, z wyjątkiem przypadku, gdy:
1) co najmniej dwie najwyższe oceny punktowe przyznane przez członków komisji egzaminacyjnej są takie same;
2) wszyscy członkowie komisji egzaminacyjnej przyznali takie same oceny punktowe.
Jeśli nauczyciel nie zdał egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego wówczas odbywa dodatkowe przygotowanie do zawodu nauczyciela w wymiarze roku i 9 miesięcy. W ostatnim roku odbywania dodatkowego przygotowania do zawodu nauczyciela nauczyciel, który w tym okresie uzyskał co najmniej dobrą ocenę pracy, ponownie przeprowadza zajęcia, w wymiarze 1 godziny, w obecności komisji powołanej przez dyrektora szkoły.
Jeśli w ciągu 6 lat od rozpoczęcia przygotowania do zawodu nauczyciel nie uzyska stopnia mianowanego, wtedy dyrektor będzie musiał rozwiązać z nim stosunek pracy.
(stan prawny: czerwiec 2025)