Akademia Nauczyciela
Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu
SCENARIUSZ ZAJĘĆ
Cykl: Świat uczuć wokół nas
Radzenie sobie ze złością
I. METRYCZKA ZAJĘĆ
Temat: Radzenie sobie ze złością — złość to nie wróg
Grupa: 6-latki, oddział przedszkolny/zerówka
Czas trwania: 45 minut (możliwy podział: 20 + 25 min)
Osoba prowadząca: nauczyciel wychowania przedszkolnego/pedagog szkolny
Podstawa programowa: Rozporządzenie MEN z dnia 14 lutego 2017 r. (Dz.U. 2017 poz. 356 ze zm.) — obszar IV Społeczny: radzenie sobie z własnymi emocjami i kontrola zachowania; obszar I Fizyczny: rozumienie potrzeb własnego ciała
II. CELE ZAJĘĆ
Cel główny
Wyposażenie dzieci 6-letnich w wiedzę na temat złości jako naturalnej i ważnej emocji oraz rozwijanie umiejętności radzenia sobie z nią w sposób bezpieczny dla siebie i innych — bez tłumienia i bez ranienia.
Cele szczegółowe
Po zakończeniu zajęć dziecko:
– rozumie, że złość jest naturalną emocją, którą przeżywa każdy człowiek i że nie jest za nią „winne”,
– rozróżnia złość jako uczucie od agresji jako zachowania — „mój gniew jest ok, bicie nie jest ok”,
– rozpoznaje sygnały ciała towarzyszące złości: napięcie mięśni, przyśpieszone bicie serca, czerwienienie się, zaciśnięte pięści,
– stosuje co najmniej dwie proste techniki regulacji złości: głęboki oddech, ruch, rysowanie lub inne wyrażenie w bezpieczny sposób,
– nazywa sytuacje, które wywołują u niego gniew i potrafi poinformować o tym dorosłego lub rówieśnika słowami,
– buduje przekonanie, że dorośli są po jego stronie, gdy przeżywa trudne emocje.
III. WPROWADZENIE MERYTORYCZNE — CO WARTO WIEDZIEĆ O ZŁOŚCI
Złość jest jedną z sześciu podstawowych emocji i pełni ważną funkcję adaptacyjną: pojawia się, gdy człowiek doświadcza niesprawiedliwości, przekroczenia granic, frustracji lub blokady w dążeniu do celu. Jest sygnałem, że coś ważnego zostało naruszone — i w tym sensie ma wartość informacyjną. Dzieci 6-letnie przeżywają złość intensywnie i często, gdyż ich układ regulacji emocjonalnej jest jeszcze w trakcie dojrzewania — kora przedczołowa, odpowiedzialna za hamowanie impulsów, osiąga pełną dojrzałość dopiero w wieku 20–25 lat.
Kluczowym przesłaniem tych zajęć jest oddzielenie emocji od zachowania: złość (uczucie) jest zawsze do zaakceptowania, natomiast agresja (zachowanie) — nie. Dziecko ma prawo czuć gniew i wyrażać go w bezpieczny sposób. Nie ma prawa bić, obrażać ani niszczyć. To rozróżnienie jest fundamentem zdrowej regulacji emocjonalnej i wychowania bez przemocy.
IV. ŚRODKI DYDAKTYCZNE I MATERIAŁY
Środki dydaktyczne
– plakat lub karta z twarzą wyrażającą złość,
– książeczka lub ilustracje do bajki terapeutycznej o złości (np. „Lew, który stracił głowę” lub innej wybranej przez nauczyciela),
– zestaw kart „Co mnie złości?” z ilustracjami codziennych sytuacji wywołujących gniew u dzieci,
– duża kartka papieru lub tablica do zapisania technik regulacji (tworzona wspólnie z dziećmi),
– pudełko „Pudełko pełne złości” do wrzucania zgnieciony kartek ze „złością”,
– piłeczki antystresowe — po jednej dla każdego dziecka,
– tamburyn, nagranie muzyki do ćwiczenia oddechowego.
Materiały do zajęć plastycznych i twórczych
– kartki A4 lub A3 do rysowania „złości”,
– czerwone, czarne i ciemne kredki oraz mazaki,
– kartki do gniecenia i szarpania — stary papier gazetowy lub makulatura,
– małe kartki do „Pudełka pełnego złości” — miejsca, gdzie dziecko może „wysłać” swoją złość.
V. METODY I FORMY PRACY
Zajęcia łączą metodę bajkoterapii (praca z tekstem literackim jako nośnikiem treści emocjonalnych), metodę ekspresji twórczej (rysowanie złości, gniecenie, szarpanie papieru), metodę ruchową (wyrażenie napięcia przez ruch), metodę rozmowy kierowanej (nazywanie i omawianie doświadczeń emocjonalnych) oraz ćwiczenie technik regulacji emocji poprzez bezpośrednie przećwiczenie (oddech, piłeczka, ruch). Formy pracy obejmują aktywność frontalną w kręgu, ćwiczenia indywidualne oraz krótkie prace w parach.
VI. PRZEBIEG ZAJĘĆ
▶ FAZA 1: WPROWADZENIE — CO TO JEST ZŁOŚĆ? (8 minut)
Aktywność 1. Emilka przeżywa złość (0–3 min)
Nauczyciel wprowadza kukiełkę Emilkę ze scenariusza pierwszego. Tym razem Emilka zachowuje się inaczej niż zwykle — jest milcząca, odwraca głowę. Nauczyciel pyta dzieci: „Co się dzieje z Emilką? Co widzicie?”. Po odgadnięciu przez dzieci, że Emilka jest zła, kukiełka mówi: „Tak, jestem zła. I wiesz co — mam prawo się złościć! Dziś opowiem wam, czemu i jak sobie z tym radzę.”.
Wskazówka: Wejście przez kukiełkę obniża napięcie — dzieci nie czują się od razu oceniane za własną złość. Emilka modeluje ważną tezę: złość jest w porządku.
Aktywność 2. Złość w ciele — burza mózgów (3–8 min)
Nauczyciel pyta grupę: „Co czujecie w ciele, kiedy jesteście źli? Co się dzieje?”. Dzieci mówią spontanicznie, nauczyciel słucha i powtarza każdą odpowiedź, wzmacniając ją: „Czerwienienie się — tak, to często się dzieje! Zaciśnięte pięści — kto to zna?”. Potem wszyscy razem: dzieci zaciskają pięści bardzo mocno przez 5 sekund i puszczają. Nauczyciel podsumowuje: „Złość to sygnał naszego ciała. Ona nam coś mówi!”.
Wskazówka: Skupienie na doznaniach ciała pomaga dzieciom zauważyć wczesne sygnały gniewu, zanim dojdzie do wybuchu. To kluczowa umiejętność samoregulacyjna.
▶ FAZA 2: BAJKA O ZŁOŚCI (10 minut)
Aktywność 3. Czytanie bajki terapeutycznej (8–18 min)
Nauczyciel czyta dzieciom bajkę terapeutyczną o bohaterce lub bohaterze, który przeżywa intensywną złość — z uzasadnionego powodu — i uczy się, jak ją wyrazić bez skrzywdzenia innych. Można użyć gotowej bajki lub stworzyć własną opartą na schemacie: bohater w trudnej sytuacji → odczuwa złość w ciele → próbuje uderzyć/krzyknąć i widzi, że to nie pomaga i boli innych → z pomocą mądrego towarzysza odkrywa inne sposoby → wyraża złość bezpiecznie i czuje ulgę → rozmawia o tym, co go rozżaliło. Czytanie odbywa się powoli, z pauzami. Po każdym ważnym momencie nauczyciel pyta: „Co czuje teraz bohater? Co zauważył w swoim ciele? Co mógłby zrobić?”.
Wskazówka: Bajka terapeutyczna daje dzieciom bezpieczny język do rozmowy o własnych doświadczeniach. Dzieci mogą identyfikować się z bohaterem bez ujawniania własnych przeżyć. To szczególnie ważne dla dzieci z trudnościami emocjonalnymi.
Aktywność 4. Rozmowa po bajce (18–20 min)
Po zakończeniu bajki nauczyciel prowadzi krótką, swobodna rozmowę z grupą: „Czy zdarza wam się przeżywać złość tak jak bohater?”, „Co was złości?”, „Co robicie, kiedy jesteście źli?”. Nauczyciel przyjmuje wszystkie odpowiedzi bez oceniania. Jeśli dziecko mówi: „Biję” lub „Krzyczę”, nauczyciel odpowiada spokojnie: „Aha, to się zdarza. Dziś spójrzmy razem, co można robić zamiast tego” — bez potępiania dziecka.
Wskazówka: Ton prowadzącego w tej części ma kluczowe znaczenie. Każde dziecko, które odważyło się przyznać, że bywa agresywne, wykazało się ogromną odwagą. Należy to docenić — nie przez pochwałę agresji, lecz przez docenianie szczerości.
▶ FAZA 3: BEZPIECZNE SPOSOBY WYRAŻANIA ZŁOŚCI (17 minut)
Aktywność 5. Oddech lwa — ćwiczenie oddechowe (20–23 min)
Nauczyciel uczy dzieci „oddechu lwa”: dzieci nabierają powietrze nosem, a następnie mocno wydmuchują je ustami z językiem wysuniętym jak lew. Jednocześnie wyciągają łapy — dwa razy zaciśnięte pięści, dwa razy szeroko otwarte. Ćwiczenie powtarzamy cztery razy. Następnie: głęboki wdech nosem (liczymy do 4), zatrzymanie na 2, powolny wydech ustami (liczymy do 6). Powtarzamy trzy razy. Nauczyciel podsumowuje: „To jest wasza super władza na złość — oddech. Możecie go użyć wszędzie i zawsze!”
Wskazówka: Przedłużony wydech (dłuższy niż wdech) aktywuje układ przywspółczulny i obniża napięcie. To fizjologicznie udowodniona technika regulacji emocji, którą dzieci mogą stosować samodzielnie.
Aktywność 6. Piłeczka, gniecenie, ruch — złość przez ciało (23–28 min)
Każde dziecko dostaje piłeczkę antystresową. Nauczyciel mówi: „Kiedy czujecie złość, możecie ściskać piłeczkę bardzo mocno. Spójrzcie — złość wchodzi do piłeczki!”. Dzieci ściskają piłeczki przez 10 sekund i puszczają. Następnie: każde dziecko dostaje kartę ze starego papieru lub gazety. Nauczyciel mówi: „Gniećcie kartę — bardzo mocno, a potem wrzucamy do pudełka!”. Dzieci gniotą, szarpią papier i wrzucają go do przygotowanego pudełka. Na końcu krótkie rozluźnienie ciała — dzieci wstają i trzęsą rękami, ramionami, całym ciałem przez 30 sekund, jakby „strząsały z siebie złość”.
Wskazówka: Aktywność ruchowa i fizyczne wyrażenie złości pozwala rozładować napięcie mięśniowe bez szkody dla innych. Trzęsienie ciała to technika stosowana również w terapii traumy (TRE). Dla dzieci jest naturalnym sposobem regulacji.
Aktywność 7. Rysunek złości (28–35 min)
Dzieci siadają przy stolikach i dostają kartki oraz czerwone i ciemne kredki. Zadanie jest proste: „Narysuj swoją złość. Może to być wszystko — linie, kształty, straszny potwór, cokolwiek chcesz.” Nauczyciel zaznacza wyraźnie: nie ma tu złych i dobrych rysunków, nie będziemy ich oceniać. Po 5–6 minutach, kto chce, może omówić swój rysunek jednym zdaniem. Rysunki można zostawić dla siebie lub wrzucić do pudełka.
Wskazówka: Rysowanie złości jest techniką arteterapeutyczną — pozwala uzewnętrznić emocję i nadać jej formę. Proces jest ważniejszy niż efekt. Obserwuj, jak dziecko sięga po kolory i jak rysuje — to cenne informacje diagnostyczne.
Aktywność 8. Tablica technik — budujemy razem (35–37 min)
Nauczyciel zawiesza dużą kartkę z napisem: „Co robię, kiedy jestem zły/a?” i pyta grupę, jakich sposobów dzieci się dziś nauczyły. Wspólnie zapisują lub rysują: oddech lwa, ściskanie piłeczki, gniecenie papieru, trzęsienie ciała, rysunek złości. Następnie nauczyciel pyta: „Co jeszcze można robić, kiedy jest się złym?” i uzupełnia listę o propozycje dzieci: bieg, skoki, mówienie „jesteś zły” do lustra, poproszenie dorosłego o pomoc. Tablica zostaje w sali jako stały punkt odniesienia.
Wskazówka: Współtworzenie listy technik przez same dzieci zwiększa poczucie sprawczości i prawdopodobieństwo ich stosowania. Tablica w sali pełni funkcję przypominacza w trudnych chwilach.
▶ FAZA 4: ZAKOŃCZENIE — ZŁOŚĆ TO NIE WRÓG (8 minut)
Aktywność 9. Zdanie do dokończenia (37–42 min)
Dzieci wracają do kręgu. Nauczyciel trzyma piłeczkę i podaje ją kolejno. Każde dziecko, które chce, kończy zdanie: „Kiedy jestem zły/a, mogę…”. Nauczyciel reaguje empatycznie na każdą odpowiedź. Jeśli dziecko powie: „bić” — nauczyciel mówi spokojnie: „Wiem, że to się czasem zdarza. Dziś poznaliśmy inne sposoby — możemy spróbować?”. Nie wygania dziecka z kręgu, nie zawstydza.
Wskazówka: Zdanie do dokończenia utrwala nową wiedzę i buduje poczucie sprawczości. Ważne: akceptujemy także odpowiedzi „Jeszcze nie wiem” lub milczenie.
Aktywność 10. Zaklęcie złości i pożegnanie (42–45 min)
Emilka wraca i mówi do dzieci: „Wiecie już, że złość to nie wróg — to sygnał! Można ją poczuć, można ją wyrazić i można się z nią zaprzyjaźnić.” Nauczyciel uczy dzieci krótkiego zaklęcia — gestem i słowami: dzieci klepią otwartą dłonią w serce i mówią razem: „Złość, słyszę cię. Wiem, że tu jesteś. Wyrażę cię bezpiecznie.” Następnie barometr emocji — każde dziecko rysuje na karteczce, jak się teraz czuje, i przyklejają na tablicy.
Wskazówka: Gest (klepnięcie w serce) + słowa tworzą kotwicę sensoryczną. Takie kotwice dzieci mogą stosować samodzielnie w trudnych chwilach — także poza salą.
VII. KRYTERIA OBSERWACJI I EWALUACJI
Co obserwujemy
Prowadzący obserwuje, czy dziecko rozumie różnicę między emocją a zachowaniem („złość tak, agresja nie”), czy stosuje którąś z ćwiczonych technik podczas lub po zajęciach, czy potrafi nazwać sytuację, która je złości, oraz czy aktywnie uczestniczy w grupie i szanuje wypowiedzi kolegów. Szczególną uwagę zwracamy na dzieci, które mają wybuchy złości w życiu grupy — jak reagują na zajęcia?
Pytania ewaluacyjne dla prowadzącego
– Czy dzieci ćwiczyły techniki z zaangażowaniem, czy bez?
– Która technika wywołała najwięcej zainteresowania i radości?
– Czy któreś dziecko potrzebuje dodatkowego wsparcia w związku z regulacją złości?
– Jak dzieci reagowały na bajkę — z identyfikacją, dystansem, śmiechem?
VIII. DOSTOSOWANIA DLA DZIECI ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI
Dziecko z intensywną złością lub zaburzeniami zachowania
Zapewniamy dziecku możliwość wyjścia do kąta wyciszenia, jeśli czuje się przytłoczone. W kącie wyciszenia dostępne są piłeczki, słuchawki z muzyką, miękkie poduchy. Nie interpretujemy wyjścia dziecka jako braku szacunku — to właśnie regulacja emocji w działaniu. Po powrocie nie pytamy o przyczyny.
Dziecko wycofane, które nigdy nie wyraża złości
Nie nakłaniamy do publicznego wyrażania gniewu. Dajemy możliwość pracy z piłeczką lub rysunkiem w ciszy. Obserwujemy — „porzucanie złości” jest częstym wzorcem u dzieci, które nie dostały przyzwolenia na złość w domu. Zajęcia są dla nich szczególnie ważne — jako pierwsze przyzwolenie.
Dziecko z ADHD lub impulsywnością
Częste zmiany aktywności i angażowanie ruchowe są naturalną częścią tych zajęć i odpowiadają potrzebom dziecka. Piłeczka może być dostępna przez całe zajęcia. Wyrażanie technik przez ruch i działanie — nie tylko przez słowa — jest naturalnym stylem uczenia tych dzieci.
Dziecko przeżywające złość związaną z sytuacją rodzinną (rozwód, strata, choroba bliskiego)
Uważamy, by nie wywoływać bezpośrednio trudnych wspomnień. Jeśli dziecko samo wróci do swojej sytuacji podczas bajki lub rozmowy — przyjmujemy to z szacunkiem i po zajęciach informujemy rodziców lub pedagoga o tym, co usłyszeliśmy.
IX. LITERATURA I PODSTAWY PRAWNE
Ekman P., Emotions Revealed. Understanding Faces and Feelings, Times Books, New York 2003.
Greenberger D., Padesky C.A., Umysł ponad nastrojem, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2019.
Kucewicz K., Jak rozmawiać z dzieckiem o emocjach i lęku, Wydawnictwo Zwierciadło, Warszawa 2022.
Molicka M., Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Media Rodzina, Poznań 2002.
Nhat Hanh T., Gniew. Mądrość chłodzenia ognia, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2015.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego (Dz.U. 2017 poz. 356 ze zm.) — obszar IV Społeczny oraz obszar I Fizyczny.
Siegel D.J., Payne Bryson T., Pożycj mi mózg! Jak kształtować umł dziecka, żeby było mądre, spokojne i szczęśliwe, Media Rodzina, Poznań 2013.
Akademia Nauczyciela — Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu