Akademia Nauczyciela
Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli • Wrocław
SCENARIUSZ ZAJĘĆ
Cykl: Świat uczuć wokół nas
Smutek i pocieszanie
I. METRYCZKA ZAJĘĆ
Temat: Smutek i pocieszanie — być blisko kogoś, komu smutno
Czas trwania: 45 minut
Grupa: 6-latki, oddział przedszkolny/zerówka
Osoba prowadząca: nauczyciel wychowania przedszkolnego/pedagog szkolny
Podstawa programowa: Rozporządzenie MEN z dnia 14 lutego 2017 r. (Dz.U. 2017 poz. 356 ze zm.) — obszar IV Społeczny: wyrażanie emocji, empatia i rozumienie emocji innych osób; rozwijanie umiejętności współdziałania w grupie
II. CELE ZAJĘĆ
Cel główny
Rozwijanie empatii i kompetencji prospołecznych dzieci 6-letnich przez naukę rozpoznawania smutku u siebie i innych, rozumienia jego przyczyn oraz budowania umiejętności udzielania wsparcia emocjonalnego rówieśnikom i bliskim.
Cele szczegółowe
Po zakończeniu zajęć dziecko:
– rozpoznaje smutek po mimice, postawie ciała i zachowaniu drugiej osoby,
– rozumie, że smutek jest naturalną reakcją na stratę, rozczarowanie lub ból i że każdy ma prawo być smutny,
– rozróżnia smutek od choroby, lenistwa i braku chęci do współpracy — unika błędnej interpretacji smutku u rówieśników,
– stosuje proste formy pocieszania: obecność, dotyk za zgodą, słuchanie, wspólne milczenie, zaproponowanie pomocy,
– rozumie, że pocieszanie nie oznacza „naprawa uczuć” — niekiedy wystarczy być obok,
– potrafi poprosić dorosłego o pomoc, gdy ktoś w grupie jest bardzo smutny,
– buduje słownik empatii: zna zwroty „Widzę, że ci smutno”, „Co się stało?”, „Jestem tu”.
III. WPROWADZENIE MERYTORYCZNE
Smutek pełni ważną funkcję psychologiczną: sygnalizuje stratę — kogoś bliskiego, czegoś ważnego, wymarzonej sytuacji. Jest emocją, która często wywołuje u dorosłych dyskomfort i chęć szybkiego naprawienia: „Nie płacz, wszystko będzie dobrze”. Takie reakcje, choć podyktowane troską, uczą dzieci, że smutek jest niepożądany i należy go tłumić. Skuteczne pocieszanie nie polega na usuwaniu smutku — lecz na byciu blisko i daniu przyzwolenia na jego przeżycie.
Empatia — zdolność do rozpoznawania i odczuwania emocji drugiej osoby — zaczyna się rozwijać już w wieku niemowlęcym, lecz jej dojrzała forma kształtuje się właśnie w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Dzieci 6-letnie są zdolne do empatii poznawczej (rozumienia, co czuje inna osoba) i empatii afektywnej (współodczuwania). Zajęcia te wspierają oba wymiary.
Na tych zajęciach nie wymagamy od dzieci, by same były smutne. Jeśli dziecko śmieje się lub jest w wyraźnie dobrym nastroju — to normalne i nie świadczy o braku empatii. Empatii uczymy na przykładach i ćwiczeniach, nie przez wywoływanie smutku.
IV. ŚRODKI DYDAKTYCZNE I MATERIAŁY
Środki dydaktyczne
– plakat z twarzą wyrażającą smutek,
– pacynka,
– bajka lub historyjka terapeutyczna o smutku — np. o dziecku, które straciło ukochaną zabawkę, tęskni za przyjacielem lub nie dostało się do drużyny,
– zestaw kart „Sytuacje smutku” — ilustracje typowych sytuacji wywołujących smutek u dzieci,
– karta „Co mówię komuś, kto jest smutny?” — lista zwrotów do omówienia z grupą,
– pudełko z listem „Do mnie, kiedy jest mi smutno” — dzieci tworzą do siebie list na trudne chwile,
– tamburyn, spokojne nagranie muzyki instrumentalnej.
Materiały do zajęć twórczych
– kartki do napisania lub narysowania listu do siebie na smutne chwile,
– koperty do zapakowania listu — dziecko zabiera do domu,
– niebieski papier, kredki i mazaki — do rysowania smutku,
– małe serduszka z papieru — symbol pocieszenia, który można wręczyć rówieśnikowi.
V. METODY I FORMY PRACY
Zajęcia łączą metodę bajkoterapii — praca z historyjką o bohaterze przeżywającym smutek; metodę rozmowy kierowanej — normalizowanie smutku i budowanie słownika empatii; metodę ekspresji twórczej — rysowanie smutku i pisanie listu; metodę doświadczenia — ćwiczenie zwrotów pocieszenia w parach; oraz metodę refleksji — krąg podsumowujący. Formy pracy: aktywność frontalna w kręgu, praca w parach, praca indywidualna.
VI. PRZEBIEG ZAJĘĆ
Uwaga dla prowadzącego: smutek to emocja, która może uruchomić u niektórych dzieci prawdziwe, głębokie przeżycia — tęsknotę za dziadkiem, za przyjacielem z poprzedniej grupy, za zwierzęciem. Bądź gotowy/a na takie momenty. Nie zmieniaj tematu — towarzysz, daj czas. Jeśli dziecko bardzo się wzruszy, nie przerywaj, lecz po zajęciach sprawdź jego stan.
▶ FAZA 1: EMILKA MA SMUTNY DZIEŃ (8 minut)
Aktywność 1. Emilka i jej smutek (0–3 min)
Emilka pacynka pojawia się powoli, siedzi skulona, mówi cicho i wygląda na przestraszoną. Dzieci odgadują, co czuje. Emilka opowiada: „Dziś tęsknię za moją przyjaciółką, która wyprowadziła się daleko. Jest mi smutno i nie mam ochoty na zabawę.” Nauczyciel pyta: „Co byście zrobili, gdybyście zobaczyli Emilkę taką smutną?”. Dzieci spontanicznie reagują — nauczyciel zbiera wszystkie pomysły bez oceniania.
Wskazówka: Wejście przez konkretną, realistyczną historię Emilki pomaga dzieciom utożsamić się z sytuacją. Tęsknota za przyjacielem to doświadczenie bliskie większości 6-latków.
Aktywność 2. Kiedy ja byłem/byłam smutny/a? (3–8 min)
Nauczyciel pyta chętne dzieci: „Czy zdarza wam się być smutnym? Kiedy?”. Krótkie rundy — każde dziecko, które chce, mówi jedno zdanie. Nauczyciel reaguje empatycznie na każdą odpowiedź: „To musiało być trudne”, „Dziękuję, że mi powiedziałeś”. Na koniec podsumowanie: „Często jesteśmy smutni z podobnych powodów — kiedy czegoś nie dostajemy, kiedy ktoś bliski wyjeżdża, kiedy coś się nie udaje. Smutek jest w porządku.”
Wskazówka: Normalizowanie smutku przez pokazanie, że dotyczy wszystkich, jest kluczowe dla dzieci, które wstydzą się płakać lub uważają smutek za słabość.
▶ FAZA 2: BAJKA O SMUTKU (10 minut)
Aktywność 3. Czytanie bajki terapeutycznej (8–18 min)
Nauczyciel czyta bajkę o bohaterze, który przeżywa smutek z powodu konkretnej straty lub rozczarowania, a przyjaciel lub dorosły towarzyszy mu — nie naprawiając ani nie tłumacząc — lecz będąc obok. Bajka kończy się nie likwidacją smutku, lecz ulgą: „Jeszcze byłam smutna, ale już nie byłam sama.” Podczas czytania nauczyciel robi pauzy i pyta: „Co czuje teraz bohater? Co zrobił przyjaciel?”
Wskazówka: Zakończenie bajki — ulga przez obecność, nie przez usunięcie smutku — jest ważnym modelem dla dzieci. Uczy, że obecność drugiego człowieka sama w sobie jest formą pomocy.
Aktywność 4. Rozmowa po bajce (18–20 min)
Pytania do grupy: „Co pomogło bohaterowi?”, „Co zrobił przyjaciel — co powiedział lub zrobił?”, „Jak chcielibyście, żeby ktoś zachował się, gdy jesteście smutni?”. Nauczyciel wprowadza pojęcie empatii słowami: „Empatia to kiedy rozumiemy, co ktoś czuje i chcemy mu pomóc. Nie musisz wiedzieć, jak sprawić, żeby przestał być smutny — wystarczy, że jesteś obok.”
Wskazówka: Rozróżnienie naprawiania od bycia obok jest trudne dla dzieci, bo intuicyjnie chcą coś zrobić. Warto podać przykład: kiedy boli mnie noga, mama nie musi naprawiać nogi — wystarczy, że usiądzie i mnie przytuli.
▶ FAZA 3: ĆWICZENIA EMPATII I POCIESZANIA (17 minut)
Aktywność 5. Co mówię komuś, kto jest smutny? (20–25 min)
Nauczyciel pokazuje kartę z gotowymi zwrotami i omawia je z grupą: „Widzę, że ci smutno” — „Co się stało?” — „Jestem tu” — „Chcesz się przytulić?” — „Mogę ci jakoś pomóc?” — „Możemy usiąść razem.”. Przy każdym zwrocie nauczyciel pyta: „Czy to jest miłe do usłyszenia? Dlaczego?”. Następnie ćwiczenie w parach: jedno dziecko udaje smutek, drugie mówi jeden ze zwrotów. Zamiana ról. Nauczyciel obserwuje i chwali każdą próbę.
Wskazówka: Nauka konkretnych zwrotów jest ważna, bo dzieci często nie wiedzą, co powiedzieć smutnej osobie i milczą z bezradności. Milczenie interpretowane jest wtedy jako obojętność.
Aktywność 6. Serduszko pocieszenia (25–30 min)
Każde dziecko dostaje małe papierowe serduszko. Nauczyciel mówi: „To serduszko możecie dać komuś, kto potrzebuje pocieszenia — w klasie, w domu, gdzie chcecie. Możecie je narysować, pokolorować lub napisać na nim jedno słowo.” Dzieci ozdabiają serduszka w ciszy przy muzyce. Chętne mogą wręczyć serduszko w tym samym dniu wybranej osobie — rówieśnikowi, nauczycielowi, sami sobie.
Wskazówka: Materialny gest pocieszenia — wręczenie serduszka — uczy dzieci, że wsparcie można wyrażać przez działanie, nie tylko słowa. Serduszko dla siebie (przyzwolenie na samopocieszanie) jest równie ważne jak dla innych.
Aktywność 7. List do siebie na smutne chwile (30–37 min)
Każde dziecko dostaje kartkę i kopertę. Nauczyciel mówi: „Napisz lub narysuj list do siebie — na chwilę, gdy będziesz smutny. Co chcesz sobie powiedzieć? Co ci pomaga?”. Nauczyciel podaje przykłady: „Jestem dzielny/a”, „Mama jest blisko”, „Jutro może być lepiej”. Dzieci pracują indywidualnie. Listy wkładają do kopert i zabierają do domu.
Wskazówka: List do siebie to technika terapeutyczna — karta bezpieczeństwa emocjonalnego. Dla 6-latka ważny jest rytuał: zamknięcie koperty, zabranie do domu, przechowanie. Nawet jeśli dziecko nie umie pisać — rysunek wystarczy.
▶ FAZA 4: ZAKOŃCZENIE — RAZEM JEST ŁATWIEJ (8 minut)
Aktywność 8. Krąg empatii (37–42 min)
Dzieci wracają do kręgu. Każde, kto chce, kończy zdanie: „Kiedy ktoś jest smutny, mogę…” lub „Kiedy mi smutno, pomaga mi…”. Nauczyciel reaguje empatycznie na każdą odpowiedź. Na koniec: „Smutek nie jest wrogiem — jest sygnałem, że coś jest dla nas ważne. I że potrzebujemy kogoś blisko.”
Wskazówka: Fraza końcowa nauczyciela jest ważna: smutek jako sygnał ważności relacji i potrzeb — nie jako słabość — to przesłanie, które dzieci mogą zapamiętać długo.
Aktywność 9. Barometr emocji (42–45 min)
Barometr emocji: każde dziecko rysuje na karteczce, jak się teraz czuje, i przykleja na tablicy. Emilka żegna się słowami: „Dziś nauczyłam się, że kiedy jest mi smutno, nie muszę być sama. I że mogę być przy was, kiedy wam smutno.”
VII. KRYTERIA OBSERWACJI I EWALUACJI
Prowadzący obserwuje, czy dziecko rozpoznaje smutek u Emilki i bohaterów bajki, czy stosuje empatyczne zwroty podczas ćwiczenia w parach, czy rozumie, że pocieszanie to bycie obok, a nie naprawianie emocji, oraz czy aktywnie uczestniczy w kręgu. Szczególną uwagę zwracamy na dzieci, które wyraźnie wzruszyły się podczas bajki lub zajęć — po zajęciach warto sprawdzić ich stan.
Pytania ewaluacyjne dla prowadzącego
– Czy dzieci odróżniają smutek od innych emocji w bajce i ćwiczeniach?
– Jak dzieci reagowały na ćwiczenie w parach — z zaangażowaniem, z zakłopotaniem?
– Które dziecko może potrzebować rozmowy indywidualnej po zajęciach?
VIII. DOSTOSOWANIA DLA DZIECI ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI
Dziecko w aktualnej żałobie lub po stracie
Konsultujemy z rodzicami przed zajęciami. Dziecko może uczestniczyć w ograniczonym zakresie. Nie wywołujemy publicznie tematu straty. Po zajęciach rozmowa indywidualna i ewentualne poinformowanie pedagoga szkolnego.
Dziecko z ASD lub trudnościami w empatii poznawczej
Pracujemy na konkretnych, wizualnych przykładach mimiki smutku. Zwroty pocieszenia ćwiczymy jako skrypt — gotowy szablon do użycia. Akceptujemy brak spontanicznego pocieszenia jako etap rozwoju, nie jako brak troski.
Dziecko nadmiernie przejęte smutkiem innych
Uczymy, że troska o innych nie znaczy przejmowania ich emocji. Po ćwiczeniu w parach krótka rozmowa: „Czy teraz też jesteś smutny/a, czy to była tylko zabawa?”. Dbamy o wyraźne zakończenie roli.
Dziecko, które nigdy nie pokazuje smutku
Nie przymuszamy do wyrażania smutku. Zajęcia dają przyzwolenie, nie wymóg. Obserwujemy, czy dziecko uczestniczy w ćwiczeniu pocieszania — to też forma kontaktu z tematem.
IX. LITERATURA I PODSTAWY PRAWNE
Goleman D., Inteligencja emocjonalna, Media Rodzina, Poznań 1997.
Kucewicz K., Jak rozmawiać z dzieckiem o emocjach i lęku, Wydawnictwo Zwierciadło, Warszawa 2022.
Molicka M., Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Media Rodzina, Poznań 2002.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego (Dz.U. 2017 poz. 356 ze zm.).
Siegel D.J., Payne Bryson T., Pożycz mi mózg! Jak kształtować umysł dziecka, Media Rodzina, Poznań 2013.
Akademia Nauczyciela — Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu