Akademia Nauczyciela
Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu
SCENARIUSZ ZAJĘĆ
Mam przyjaciela — co to znaczy być dobrym kolegą
I. METRYCZKA ZAJĘĆ
Temat: Mam przyjaciela — co to znaczy być dobrym kolegą
Grupa: Uczniowie klas I–III szkoły podstawowej
Czas trwania: 45 minut (możliwy podział: 20 + 25 min)
Osoba prowadząca: Wychowawca klasy/pedagog szkolny
Podstawa programowa: Rozporządzenie MEN z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz.U. 2017 poz. 356 ze zm.) — Edukacja społeczna: kształtowanie umiejętności współpracy, komunikacji i rozwiązywania konfliktów; rozwijanie postawy szacunku i życzliwości wobec innych
II. CELE ZAJĘĆ
Cel główny
Rozwijanie u uczniów klas I–III rozumienia, czym jest prawdziwa przyjaźń, oraz kształtowanie konkretnych umiejętności i postaw, które pozwalają być dobrym kolegą — w codziennych sytuacjach szkolnych i poza szkołą.
Cele szczegółowe
Po zakończeniu zajęć uczeń:
- wymienia cechy dobrego kolegi i potrafi odróżnić prawdziwą przyjaźń od znajomości lub koleżeństwa,
- rozumie, że przyjaźń wymaga działania — nie wystarczy chcieć mieć przyjaciela, trzeba też być przyjacielem,
- stosuje konkretne zachowania przyjacielskie: słucha, pomaga, dotrzymuje tajemnic, przeprasza, mówi miłe rzeczy,
- rozpoznaje sytuacje, w których przyjaciel potrzebuje pomocy lub wsparcia, i wie, jak zareagować,
- rozumie, że konflikty są naturalną częścią przyjaźni i można je rozwiązać bez zrywania relacji,
- buduje poczucie przynależności do grupy i doświadcza, że bycie życzliwym jest ważniejsze niż bycie najlepszym.
III. WPROWADZENIE MERYTORYCZNE — CO WARTO WIEDZIEĆ O PRZYJAŹNI
Przyjaźń jest jedną z najważniejszych potrzeb psychologicznych dziecka w wieku wczesnoszkolnym. W klasach I–III relacje rówieśnicze nabierają szczególnego znaczenia — dziecko zaczyna budować swoją tożsamość społeczną poza rodziną, a jakość relacji z rówieśnikami ma udowodniony wpływ na poczucie własnej wartości, motywację do nauki i dobrostan psychiczny. Dzieci, które mają bliskiego przyjaciela w klasie, lepiej radzą sobie ze stresem szkolnym i chętniej uczęszczają do szkoły.
Badania psychologiczne wskazują, że dzieci w tym wieku często mylą pojęcia: przyjacielem nazywają kogoś, z kim siedzą w ławce lub z kim grają na przerwie. Prawdziwa przyjaźń — według klasycznych teorii (m.in. Smitha i Myersa) — opiera się na wzajemności, zaufaniu, trwałości i gotowości do bycia przy kimś w trudnej chwili. Zajęcia mają pomóc dzieciom uchwycić tę różnicę nie przez definicje, lecz przez konkretne sytuacje i doświadczenia.
Kluczowym przesłaniem tych zajęć jest aktywna strona przyjaźni: nie wystarczy chcieć mieć przyjaciela — trzeba też nim być. Dzieci często oczekują przyjaźni od innych, nie zastanawiając się, co same wnoszą do relacji. Ćwiczenia zawarte w scenariuszu kierują uwagę właśnie na to: co ja robię, żeby być dobrym kolegą? Co mogę zrobić inaczej?
Ważnym elementem tych zajęć jest temat konfliktów. Wiele dzieci w klasach I–III przeżywa każdą kłótnię z przyjacielem jako zagrożenie dla całej relacji — i albo unika konfliktu za wszelką cenę, albo traktuje go jako powód do zerwania znajomości. Zajęcia modelują zdrową postawę: konflikty są naturalną częścią każdej relacji i można je rozwiązać — bez krzywdzenia i bez utraty przyjaźni.
Uwaga: temat przyjaźni może być szczególnie trudny dla dzieci odrzuconych przez rówieśników, dzieci nowych w klasie lub dzieci z trudnościami w nawiązywaniu kontaktów społecznych. Nie zmuszamy do ujawniania, czy ktoś ma przyjaciela — zajęcia budujemy tak, by każde dziecko mogło uczestniczyć z poczuciem godności, niezależnie od swojej sytuacji relacyjnej.
IV. ŚRODKI DYDAKTYCZNE I MATERIAŁY
Plansza lub karta z sylwetką dziecka do zapisywania cech dobrego kolegi (tzw. mapa przyjaciela). Zestaw kart z ilustrowanymi sytuacjami z życia klasy — do analizy i rozmowy. Piłeczka lub kij mówcy do kręgu. Kartki A5 i kredki do stworzenia „listu do przyjaciela” lub rysunku. Karteczki samoprzylepne do aktywności grupowej.
V. METODY I FORMY PRACY
Zajęcia łączą metodę rozmowy kierowanej (wspólne odkrywanie cech dobrego kolegi), metodę analizy sytuacji (praca z ilustrowanymi historyjkami z życia klasy), metodę ekspresji twórczej (list lub rysunek dla przyjaciela), metodę dramy i odgrywania ról (ćwiczenie trudnych sytuacji: jak pomóc, jak przeprosić, jak reagować na kłótnię) oraz metodę kręgu (budowanie poczucia wspólnoty i wzajemnego słuchania). Formy pracy obejmują aktywność frontalną w kręgu, pracę w parach, pracę w małych grupach oraz aktywność indywidualną.
VI. PRZEBIEG ZAJĘĆ
▶ FAZA 1: WPROWADZENIE — KTO TO JEST PRZYJACIEL? (8 minut)
Aktywność 1. Krąg przyjaźni — kto przychodzi mi do głowy? (0–5 min)
Dzieci siadają w kręgu. Nauczyciel trzyma miękką piłeczkę i mówi: „Zamknijcie oczy. Pomyślcie o kimś, przy kim czujecie się dobrze — może to być kolega z klasy, kuzyn, sąsiad, ktokolwiek.” Chwila ciszy. Po otwarciu oczu nauczyciel podaje piłeczkę pierwszemu dziecku: „Co lubisz w tej osobie?” — odpowiedź jednym słowem lub zdaniem, bez ujawniania imienia, jeśli dziecko nie chce. Nauczyciel powtarza i zbiera odpowiedzi na tablicy: śmieje się ze mną, pomaga mi, słucha mnie, nie zdradza tajemnic, jest przy mnie, kiedy mi smutno.
Wskazówka: nie pytamy „czy masz przyjaciela” — to pytanie może zawstydzić dzieci, które w danym momencie czują się samotne. Pytamy o uczucie i cechę, nie o konkretną osobę. Każda odpowiedź jest dobra.
Aktywność 2. Przyjaciel to ktoś, kto… (5–8 min)
Nauczyciel przykleja na tablicy lub flipcharcie sylwetkę dziecka i mówi: „To jest Olek. Olek szuka przyjaciela. Pomożemy mu dowiedzieć się, kogo szukać?” Dzieci podają cechy — nauczyciel zapisuje lub rysuje wokół sylwetki. Gdy lista jest gotowa, nauczyciel pyta: „Czy wy macie te cechy?” — chwila refleksji, bez odpowiedzi na głos. Następnie: „Czy przyjaźń to tylko to, że ktoś jest miły dla mnie — czy też to, że ja jestem miły dla niego?”
Wskazówka: zapis cech na sylwetce jest wizualną kotwicą, do której można wracać w trakcie całych zajęć. Pytanie odwracające perspektywę — czy ja mam te cechy — jest kluczowym momentem tych zajęć. Nie oczekujemy odpowiedzi głośnej — wystarczy wewnętrzna refleksja.
▶ FAZA 2: CO ROBI DOBRY KOLEGA? SYTUACJE Z ŻYCIA KLASY (15 minut)
Aktywność 3. Historyjki — co zrobiłbyś na jego miejscu? (8–18 min)
Nauczyciel kolejno pokazuje lub czyta trzy krótkie historyjki z życia klasy. Historyjka pierwsza: Kasia zapomniała śniadania. Jej koleżanka ma tylko jedną kanapkę. Co zrobi dobry kolega? Historyjka druga: Tomek zrobił błąd na tablicy i dzieci zaczęły się śmiać. Siedzący obok Marek widzi, że Tomkowi jest przykro. Co może zrobić Marek? Historyjka trzecia: Zuzia i Ania pokłóciły się o kredki. Obie są zdenerwowane i żadna nie chce zacząć rozmowy. Co może się stać, jeśli nikt nic nie zrobi? Co mogłaby zrobić każda z nich? Po każdej historyjce — krótka rozmowa w parach, potem jedno lub dwa zdania na forum. Nauczyciel nie ocenia odpowiedzi — zbiera je i podsumowuje.
Wskazówka metodyczna: historyjki dobieramy tak, by dotyczyły sytuacji realnych i bliskich dzieciom w tym wieku. Jeśli w klasie wydarzyło się ostatnio coś podobnego — nie odwołujemy się do tego bezpośrednio, by nie zawstydzać konkretnych dzieci. Historyjki są fikcyjne, ale uczą prawdziwych strategii.
Aktywność 4. Mapa przyjaciela — co ja robię? (18–20 min)
Nauczyciel wraca do sylwetki z tablicy i pyta: „Które z tych rzeczy TY robisz dla swoich kolegów?” Każde dziecko dostaje karteczkę i rysuje lub zapisuje jedno konkretne działanie, które robi dla kolegów: pożyczam ołówek, śmieję się z żartów, mówię „dobrze ci poszło”. Karteczki przyklejane są wokół sylwetki. Nauczyciel podsumowuje: „Popatrzcie — razem robimy dla siebie mnóstwo rzeczy. To właśnie jest klasa-przyjaciel.”
Wskazówka: karteczka z jednym działaniem jest celowo prosta. Nie prosimy o deklaracje „będę lepszy” — prosimy o opisanie czegoś, co już robimy. To wzmacnia poczucie własnej wartości i kompetencji społecznych, a nie wywołuje poczucie winy.
▶ FAZA 3: KIEDY PRZYJAŹŃ JEST TRUDNA — KŁÓTNIA I PRZEPROSINY (10 minut)
Aktywność 5. Odgrywanie ról — co mówię, kiedy mi przykro? (20–28 min)
Nauczyciel prosi dwie pary chętnych dzieci do krótkiej scenki. Scenka pierwsza: dwoje dzieci pokłóciło się o kolejkę do mycia rąk. Zadanie: zakończcie kłótnię bez bicia i bez płaczu — co można powiedzieć? Scenka druga: jedno dziecko powiedziało coś przykrego drugiemu bez złego zamiaru. Zadanie: jak przeprosić tak, żeby to naprawdę znaczyło „mi przykro”, a nie tylko „muszę powiedzieć przepraszam”? Po każdej scence krótka rozmowa z grupą: co zadziałało? Co było trudne? Nauczyciel wprowadza trzy proste zwroty: „Przykro mi, że…”, „Nie chciałem/am cię skrzywdzić”, „Co mogę zrobić, żeby naprawić?”
Wskazówka: odgrywanie ról obniża koszt emocjonalny ćwiczenia trudnych rozmów. Dzieci w klasach I–III często nie znają słów na przeprosiny i naprawę relacji — dosłowne ćwiczenie zwrotów daje im gotowe narzędzia. Scenki nie oceniamy — chwalimy odwagę wystąpienia.
Aktywność 6. Kłótnia to nie koniec — rozmowa w kręgu (28–30 min)
Nauczyciel pyta grupę: „Czy zdarzyło wam się pokłócić z przyjacielem i potem znowu być przyjaciółmi?” Kilka chętnych dzieci odpowiada — bez szczegółów, tylko „tak” lub krótkie zdanie. Nauczyciel podsumowuje: „Kłótnia nie niszczy przyjaźni. Niszczy ją milczenie, które trwa za długo, i słowa, które ranią celowo. Ale naprawić można prawie wszystko — jeśli obu stronom zależy.”
Wskazówka: krótkie zdanie prowadzącego na końcu tej aktywności jest kluczowym przesłaniem całych zajęć. Warto je powiedzieć wolno i wyraźnie. Dzieci w tym wieku potrzebują usłyszeć od dorosłego, że konflikt nie musi oznaczać końca.
▶ FAZA 4: LIST DO PRZYJACIELA (7 minut)
Aktywność 7. Piszę lub rysuję — dla kogoś ważnego (30–37 min)
Każde dziecko dostaje kartkę A5. Zadanie brzmi: „Napisz albo narysuj coś miłego dla kogoś, komu chciałbyś powiedzieć, że jest dla ciebie ważny — kolega z klasy, kuzyn, sąsiad, ktokolwiek.” Nauczyciel podkreśla, że kartka nie musi być pokazywana — można ją zabrać do domu i wręczyć samemu. Dzieci pracują w ciszy przy spokojnej muzyce. Kto skończy wcześniej, może narysować coś na odwrocie lub siedzieć spokojnie.
Wskazówka: działanie — napisanie lub narysowanie czegoś miłego — jest ważniejsze niż efekt. Samo skupienie się przez kilka minut na tym, co dobrego można przekazać drugiemu człowiekowi, jest ćwiczeniem empatii i wdzięczności. Nie oceniamy rysunków ani tekstów.
▶ FAZA 5: ZAKOŃCZENIE — KLASA PRZYJACIÓŁ (8 minut)
Aktywność 8. Zdanie do dokończenia (37–42 min)
Dzieci wracają do kręgu. Nauczyciel podaje piłeczkę. Każde dziecko, które chce, kończy jedno z dwóch zdań: „Dobry kolega to ktoś, kto…” lub „Ja staram się być dobrym kolegą, bo…”. Nauczyciel reaguje na każdą odpowiedź krótkim, ciepłym komentarzem. Nie oceniamy — wzmacniamy. Dzieci, które nie chcą mówić, podają piłeczkę dalej bez słowa.
Wskazówka: zdanie do dokończenia utrwala wnioski z zajęć i przenosi je z poziomu ogólnego na osobisty. Formuła „staram się” jest celowa — nie „jesteś”, bo to może być nieprawdziwe, lecz „staram się”, co jest zawsze prawdziwe i godne uznania.
Aktywność 9. Gest przyjaźni i pożegnanie (42–45 min)
Nauczyciel mówi: „Na koniec — gest przyjaźni. Każdy odwraca się do osoby obok i mówi jej jedno miłe słowo lub robi gest — uśmiech, kiwnięcie głową, „cieszę się, że siedzisz obok mnie”.” Moment ciszy i działania — ok. 30 sekund. Nauczyciel podsumowuje: „Przyjaźń zaczyna się od małych gestów. Jeden uśmiech, jedno miłe słowo — i już zaczynacie budować coś ważnego.”
Wskazówka: fizyczny gest — nawet tak prosty jak uśmiech do sąsiada — zamyka zajęcia konkretnym działaniem, nie tylko słowem. Dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym doświadczenie jest ważniejsze niż deklaracja.
VII. KRYTERIA OBSERWACJI I EWALUACJI
Co obserwujemy
Prowadzący obserwuje, czy dzieci potrafią wymienić konkretne cechy dobrego kolegi i powiązać je z własnym zachowaniem, czy aktywnie uczestniczą w rozmowach i scenkach, czy w parach i grupach wykazują się słuchaniem i szacunkiem dla wypowiedzi innych, oraz czy zdanie do dokończenia jest osobiste i konkretne — a nie ogólnikowe. Szczególną uwagę poświęcamy dzieciom, które wyraźnie izolują się od grupy lub reagują smutkiem na temat przyjaźni.
Pytania ewaluacyjne dla prowadzącego
- Które ćwiczenie wywołało największe zaangażowanie dzieci?
- Czy scenki były odgrywane z zaangażowaniem, czy z oporem — co to mówi o relacjach w grupie?
- Czy jest dziecko, które może potrzebować indywidualnej rozmowy po zajęciach?
- Jak dzieci reagowały na ćwiczenie gestu przyjaźni — z radością, nieśmiałością, oporem?
VIII. DOSTOSOWANIA DLA DZIECI ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI
Dziecko odrzucone lub samotne w klasie
Nie zadajemy pytań, które mogą ujawnić brak przyjaciela — np. „kto ma najlepszego przyjaciela w klasie”. Dbamy, by takie dziecko miało partnera w parze — proaktywnie ustawiamy grupy zamiast pozwalać na samodzielny dobór. List do przyjaciela może być skierowany do osoby spoza klasy — to ważne, by każde dziecko miało do kogo pisać.
Dziecko z ASD lub trudnościami w relacjach społecznych
Odgrywanie ról może być trudne — nie zmuszamy, proponujemy rolę obserwatora lub osoby oceniającej scenkę. Zwroty do przeprosin i naprawy relacji warto wydrukować na kartce, którą dziecko może zatrzymać jako pomoc wizualną. Gest przyjaźni może być zastąpiony inną formą — np. narysowaniem uśmiechu na kartce.
Dziecko z ADHD lub trudnościami z koncentracją
Częste zmiany formy pracy i różnorodność aktywności — ruch, praca plastyczna, rozmowa, scenka — naturalnie odpowiadają potrzebom dzieci z ADHD. Praca w parach angażuje bardziej niż praca indywidualna. Można zaproponować takiemu dziecku aktywną rolę w scence lub zadanie pomocnika nauczyciela przy rozdawaniu materiałów.
Dziecko nieśmiałe lub wycofane
Nie wywołujemy do odpowiedzi — zawsze czekamy na zgłoszenie. W kręgu możliwość podania piłeczki bez słowa jest ważnym komunikatem: twoje milczenie jest akceptowane. List do przyjaciela jest szczególnie cenną aktywnością dla dzieci wycofanych — pisanie lub rysowanie jest bezpieczniejsze niż mówienie na forum.
IX. LITERATURA I PODSTAWY PRAWNE
Bee H., Boyd D., Psychologia rozwoju człowieka, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2008.
Faber A., Mazlish E., Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły, Media Rodzina, Poznań 2013.
Kucewicz K., Jak rozmawiać z dzieckiem o emocjach i lęku, Wydawnictwo Zwierciadło, Warszawa 2022.
Noddings N., Caring: A Relational Approach to Ethics and Moral Education, University of California Press, Berkeley 2013.
Seligman M.E.P., Optymistyczne dziecko, Media Rodzina, Poznań 2005.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz.U. 2017 poz. 356 ze zm.) — Edukacja społeczna, klasy I–III.
Akademia Nauczyciela – Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu