Akademia Nauczyciela
Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu
SCENARIUSZ ZAJĘĆ
Cykl: Świat uczuć wokół nas
Jak rozpoznajemy emocje?
I. METRYCZKA ZAJĘĆ
Temat: Jak rozpoznajemy emocje? — Świat uczuć wokół nas
Grupa: 6-latki, oddział przedszkolny/zerówka
Czas trwania: 45 minut (możliwy podział na dwie części: 20 + 25 min)
Osoba prowadząca: nauczyciel wychowania przedszkolnego/pedagog szkolny
Podstawa programowa: Rozporządzenie MEN z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego (Dz.U. 2017 poz. 356 ze zm.) — obszar IV Społeczny: rozpoznawanie i nazywanie emocji własnych i innych osób.
II. CELE ZAJĘĆ
Cel główny
Rozwijanie świadomości emocjonalnej dzieci 6-letnich poprzez naukę rozpoznawania, nazywania i rozróżniania podstawowych emocji na podstawie mimiki twarzy, mowy ciała i sytuacji społecznych.
Cele szczegółowe
Po zakończeniu zajęć dziecko:
– nazywa sześć podstawowych emocji: radość, smutek, złość, strach, zaskoczenie, wstręt,
– rozpoznaje emocję na podstawie wyrazu twarzy i gestów postaci na ilustracjach,
– wiąże nazwę emocji z jej charakterystyczną mimiką i sytuacją ją wywołującą,
– wyraża emocję ruchem ciała i w twórczej ekspresji plastycznej,
– buduje słownik emocjonalny — potrafi dokładniej opisać to, co czuje,
– rozumie, że każda emocja jest ważna i każdy człowiek ma prawo ją czuć,
– słucha wypowiedzi kolegów o ich uczuciach z szacunkiem i uwagą.
III. SZEŚĆ PODSTAWOWYCH EMOCJI
Zajęcia opierają się na modelu sześciu podstawowych emocji Paula Ekmana, powszechnie stosowanym w edukacji emocjonalnej dzieci i młodzieży. Emocje te są uniwersalne kulturowo i rozpoznawalne przez dzieci na podstawie mimiki twarzy.
– Radość — uśmiech, błyszczące oczy, lekkość ciała, otwarta postawa.
– Smutek — kąciki ust skierowane w dół, opadnięte ramiona, wolne ruchy, możliwe łzy.
– Złość — zmarszczone brwi, zaciśnięte zęby, napięte mięśnie, czerwienienie się.
– Strach — szeroko otwarte oczy, cofanie się, drżenie, przyśpieszone oddychanie.
– Zaskoczenie — uniesione brwi, otwarte usta, bezruch, szeroko otwarte oczy.
– Wstręt — zmarszczony nos, wysunięty język, odwracanie głowy, cofanie ciała.
IV. ŚNRODKI DYDAKTYCZNE I MATERIAŁY
Środki dydaktyczne
– sześć dużych plakatów lub kart (format A3) z twarzami wyrażającymi każdą z emocji,
– pacynka,
– zestaw zdjęć i ilustracji przedstawiających ludzi przeżywających różne emocje w codziennych sytuacjach,
– woreczek z kartami sytuacji — około 30 kart—opisujących codzienne zdarzenia z życia dzieci,
– lusterka indywidualne — po jednym dla każdego dziecka,
– kostka emocji z przypisanymi symbolami lub nazwami emocji na ścianach,
– tamburyn do sygnalizowania zmian aktywności,
– nagranie spokojnej muzyki instrumentalnej do tańca i wyciszenia.
Materiały do zajęć plastycznych
– białe papierowe talerze — po jednym dla każdego dziecka,
– gotowe szablony oczu, ust i brwi do wycinania i przyklejania,
– kredki, mazaki, farby,
– krepina, bibułka, wycinki z kolorowego papieru,
– klej w sztyfcie, nożyczki,
– karteczki samoprzylepne z konturem twarzy do „barometru emocji” na zakończenie.
V. METODY I FORMY PRACY
W trakcie zajęć stosowane są metody aktywizujące, angażujące dzieci sensorycznie, ruchowo i werbalnie: metoda obserwacji i naśladowcza — ćwiczenia miny przed lusterkiem i przy plakatach; metoda problemowa — odgadywanie emocji z kart sytuacji; metoda ekspresyjna — tańczenie emocji i praca plastyczna; metoda rozmowy kierowanej — krąg emocji i podsumowanie. Formy pracy obejmują pracę frontalną w kręgu, pracę w parach podczas kalambur oraz pracę indywidualną przy tworzeniu talerza emocji.
VI. PRZEBIEG ZAJĘĆ
Uwaga dla prowadzącego: dzieci 6-letnie często „ukrywają” emocje, by nie wypaść źle w grupie. Twórz atmosferę bezpieczeństwa — nie oceniaj emocji jako właściwych lub niewłaściwych i zawsze mów: „każda emocja jest w porządku”. Daj przyzwolenie na milczenie — nie każde dziecko musi się dzielić.
▶ FAZA 1: WPROWADZENIE I ROZGRZEWKA EMOCJONALNA (10 minut)
Aktywność 1. Powitanie z Emilką (0–2 min)
Nauczyciel wprowadza pacynkę lub kukiełkę o imieniu Emilka, która będzie towarzyszyła dzieciom przez całe zajęcia. Emilka wita się z grupą i zadaje pytanie: „Dzień dobry! Czy wiecie, co to jest emocja?”. Następuje krótka, swobodna rozmowa z grupą — nauczyciel słucha i wzmacnia odpowiedzi dzieci, nie korygując ich. Emilka zapowiada: „Dziś zaprzyjaźnimy się z sześcioma ważnymi uczuciami!”.
Wskazówka: Kukiełka lub pacynka pełni rolę bezpiecznego pośrednika — dzieci chętniej mówią do zabawki niż bezpośrednio do nauczyciela. Aktywuje też motywację i zmniejsza napięcie.
Aktywność 2. Mina w lustrze (2–5 min)
Każde dziecko dostaje lusterko. Nauczyciel wymawia po kolei nazwy emocji, a dzieci pokazują odpowiednią minę i obserwują ją w lustrze. Kolejność: radość, smutek, złość, strach, zaskoczenie, wstręt. Po każdej minie nauczyciel pyta: „Co dzieje się z twoimi brwiami? Z kącikami ust? Z oczami?”. Dzieci uczą się języka opisującego mimikę.
Wskazówka: Rozgrzewka mimiczna przygotowuje aparat mięśniowy twarzy i buduje świadomość własnych wyrazów. To również doskonały wstęp do rozpoznawania emocji u innych.
Aktywność 3. Plakaty z twarzami (5–10 min)
Nauczyciel kolejno ujawnia sześć plakatów z twarzami. Przy każdym plakacie: dzieci odgadują emocję, następnie wskazują konkretne cechy mimiczne — „Co widzisz na tej twarzy?”, a na końcu cała grupa wchodzi w pokazaną minę razem. Plakaty zostają powieszone w widocznym miejscu i towarzyszą dzieciom przez całe zajęcia jako punkt odniesienia.
Wskazówka: Plakaty powinny przedstawiać prawdziwe twarze — zdjęcia lub fotorealistyczne ilustracje — nie karykatury. Dzieci z trudnościami w rozpoznawaniu emocji lepiej radzą sobie z realistycznym materiałem.
▶ FAZA 2: ZABAWY I ĆWICZENIA Z EMOCJAMI (20 minut)
Aktywność 4. Emocjonalne kalambury (10–14 min)
Dzieci dobierają się w pary. Jedno dziecko losuje kartę z nazwą emocji i pokazuje ją wyłącznie ciałem oraz twarzą, bez używania słów ani dźwięków — partner odgaduje. Następuje zamiana ról. Każda para wykonuje dwie rundy. Nauczyciel chodzi między parami i zadaje pytania: „Po czym poznałeś, że to strach?”, „Co zdradziło tę emocję — twarz czy ciało?”.
Wskazówka: Kalambury emocji rozwijają zdolność odczytywania mowy ciała oraz umiejętność werbalizowania kryteriów rozpoznawania — kluczową dla empatii. Warto nie przyśpieszać — pary potrzebują chwili skupienia.
Aktywność 5. Sytuacje — co czuje bohater? (14–18 min)
Dzieci siedzą w kręgu. Nauczyciel losuje karty sytuacji i czyta je głośno. Przykładowe sytuacje to: „Kuba dostał na urodziny wymarzonego psa”, „Asia spadła z roweru i rozbiła kolano”, „Szymon zobaczył w ogrodzie dużego pająka”, „Zosia dowiedziała się, że jedzie na wakacje nad morze”. Po każdej sytuacji dzieci odpowiadają przez wejście pod odpowiedni plakat lub podniesienie kartki z symbolem emocji. Może być więcej niż jedna dobra odpowiedź — nauczyciel podkreśla to wyraźnie.
Aktywność 6. Tańczenie emocji (18–22 min)
Nauczyciel włącza muzykę i co około 30 sekund podaje dzieciom kolejne instrukcje: „Tańczcie, jakbyście byli bardzo radośni!”, „Teraz tańczcie smutno…”, „Jesteście zaskoczeni czymś!”, „Jesteście odważni i nie boicie się niczego!”. Po tańcu następuje krótka rozmowa w kręgu: „Co zmieniało się w waszym ciele, kiedy tańczyliście smutno? A kiedy radośnie? Co czułyście w brzuchu, w klatce piersiowej?”.
Wskazówka: Ruch angażuje dziecko całościowo i pomaga budować świadomość cielesną emocji — wiedzę, gdzie w ciele „mieszkają” poszczególne uczucia.
Aktywność 7. Moje własne uczucie dnia (22–30 min)
Nauczyciel wraca z grupą do kręgu i pyta każde dziecko — dobrowolnie, nikt nie jest zmuszany — o dokończenie zdania: „Dziś rano/dziś tutaj czuję się…”. Dziecko może wskazać plakat, użyć kostki emocji lub po prostu powiedzieć słowo. Nauczyciel reaguje empatycznie na każdą odpowiedź: „Dziękuję, że się z nami podzieliłeś”, nie interpretuje ani nie ocenia tego, co usłyszy.
Wskazówka: Kluczowe jest tu zachowanie zasady dobrowolności. Każde dziecko, które nie chce mówić, może pokazać minę lub po prostu kiwnąć głową. To buduje nawyk samoobserwacji bez presji ekspozycji społecznej.
▶ FAZA 3: PRACA PLASTYCZNA — MÓJ TALERZ EMOCJI (10 minut)
Aktywność 8. Tworzymy twarz emocji (30–40 min)
Każde dziecko siada przy stoliku i otrzymuje biały papierowy talerz oraz zestaw elementów do budowania twarzy — szablony oczu, ust i brwi w różnych wariantach, kredki, mazaki i bibułę. Zadanie polega na stworzeniu twarzy wyrażającej wybraną przez siebie emocję. Dziecko decyduje samodzielnie, którą emocję chce ukazać. Na odwrocie talerza nauczyciel pomaga napisać lub dziecko samo pisze nazwę wybranej emocji. Skończone prace są prezentowane grupie — każde dziecko może powiedzieć jedno zdanie o swojej pracy.
Wskazówka: Praca plastyczna jest doskonałym narzędziem diagnostycznym — obserwuj, którą emocję wybiera dziecko i jak ją przedstawia. Odwzorowanie mimiki wymaga przypomnienia sobie jej cech — to głębsze utrwalenie wiedzy niż samo nazywanie.
▶ FAZA 4: ZAKOŃCZENIE I REFLEKSJA (5 minut)
Aktywność 9. Krąg podsumowujący (40–43 min)
Dzieci wracają do kręgu. Nauczyciel trzyma kij mówcy lub miękką piłeczkę. Każde dziecko, które chce, kończy jedno z dwóch zdań: „Dowiedziałem się dziś, że…” lub „Najbardziej spodobało mi się…”. Nauczyciel kończy podsumowaniem: „Każda emocja jest ważna. Nie ma emocji złych ani dobrych. Wszyscy mamy prawo czuć wszystko, co czujemy.”
Aktywność 10. Barometr emocji (43–45 min)
Każde dziecko dostaje małą karteczkę samoprzylepną z konturem twarzy i rysuje na niej emocję dnia — jak się czuje w tej chwili, na koniec zajęć. Karteczki przyklejane są na tablicy lub arkuszu papieru zatytułowanym „Barometr emocji”. Może to być stały element codziennej rutyny klasy, wypełniany każdego ranka.
Wskazówka: Barometr emocji jest prostym, lecz skutecznym narzędziem monitorowania dobrostanu grupy. Nauczyciel patrząc na wypełniony barometr zyska szybki wgląd w nastrój klasy i może reagować adekwatnie.
VII. KRYTERIA OBSERWACJI I EWALUACJI
Co obserwujemy u dzieci podczas zajęć
Prowadzący obserwuje i odnotowuje, czy dziecko wymienia co najmniej trzy lub cztery nazwy podstawowych emocji, rozpoznaje emocję na ilustracji lub wyrazie twarzy innej osoby, potrafi połączyć sytuację z adekwatną emocją, wyraża emocję ruchem i mimiką w sposób świadomy i czytelny dla innych oraz aktywnie uczestniczy w zabawie grupowej i szanuje wypowiedzi kolegów. Ocena ma charakter wyłącznie jakościowy — bez stopni i porównywania dzieci.
Pytania ewaluacyjne dla prowadzącego po zajęciach
– Którą emocję dzieci rozpoznawały najchętniej, a która sprawiała trudność?
– Które dziecko wymagało szczególnego wsparcia lub wyróżniło się pozytywnie?
– Czy udało się stworzyć atmosferę bezpieczeństwa emocjonalnego w grupie?
– Co zmienię lub rozszerzę na kolejnych zajęciach z cyklu?
VIII. DOSTOSOWANIA DLA DZIECI ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI
Dziecko z ASD lub trudnościami w rozpoznawaniu emocji
Upraszczamy materiał do trzech lub czterech emocji zamiast sześciu. Stosujemy fotorealistyczne zdjęcia twarzy zamiast karykatur lub ilustracji. Warto wcześniej zapoznać dziecko z tematem poprzez krótką rozmowę przed zajęciami. W zabawie w kalambury proponujemy zamiast pokazywania emocji samodzielne wskazywanie obrazka.
Dziecko lękliwe lub wycofane
Nie wymagamy publicznego wystąpienia ani mówienia do grupy. Akceptujemy udział przez obserwację i dajemy możliwość odpowiedzi na ucho nauczyciela lub gestem. Doceniamy każdy gest uczestnictwa, nawet uśmiech lub kiwnięcie głową.
Dziecko z impulsywnością lub ADHD
Zapewniamy częstsze zmiany aktywności i miejsce blisko prowadzącego. Angażujemy dziecko jako pomocnika nauczyciela — może losować karty, trzymać plakat lub rozdawać lusterka. Każde ćwiczenie ma jasną, jednoznaczną strukturę.
Dziecko dwujęzyczne lub z barierą językową
Stosujemy obrazki i gesty jako główny kod komunikacji. Akceptujemy odpowiedzi w języku ojczystym dziecka. Praca z lusterkiem i mimiką nie wymaga słów i jest dostępna dla każdego niezależnie od poziomu znajomości języka polskiego.
IX. LITERATURA I PODSTAWY PRAWNE
Ekman P., Emotions Revealed. Understanding Faces and Feelings, Times Books, New York 2003.
Goleman D., Inteligencja emocjonalna, Media Rodzina, Poznań 1997.
Kucewicz K., Jak rozmawiać z dzieckiem o emocjach i lęku, Wydawnictwo Zwierciadło, Warszawa 2022.
Molicka M., Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Media Rodzina, Poznań 2002.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego dla przedszkoli, oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych oraz innych form wychowania przedszkolnego (Dz.U. 2017 poz. 356 ze zm.).
Sternberg R.J., Grigorienko E.L., Inteligencja — sukces w nauczaniu, GWP, Gdańsk 2001.
Akademia Nauczyciela — Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu