Akademia Nauczyciela — Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu
Wrocław 2026
Streszczenie:
Artykuł omawia bajkoterapię jako metodę pracy z dzieckiem w kontekście edukacji i terapii pedagogicznej. Przedstawiono genezę i podstawy teoretyczne metody, rodzaje bajek terapeutycznych oraz mechanizmy ich oddziaływania na sferę emocjonalną, poznawczą i społeczną dziecka. Szczególną uwagę poświęcono praktycznym zastosowaniom bajkoterapii w środowisku szkolnym i przedszkolnym — zarówno w pracy z dziećmi doświadczającymi trudności emocjonalnych, jak i w codziennej profilaktyce wychowawczej. Wskazano także na kryteria doboru i tworzenia bajek terapeutycznych przez nauczycieli i pedagogów.
Słowa kluczowe: bajkoterapia, biblioterapia, bajka terapeutyczna, emocje dzieci, terapia pedagogiczna, profilaktyka wychowawcza, edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna
1. Wprowadzenie
Bajkoterapia to metoda oddziaływania terapeutycznego i profilaktycznego wykorzystująca słowo mówione lub pisane — a zwłaszcza tekst literacki w postaci bajki, baśni lub opowiadania — jako narzędzie wsparcia emocjonalnego, kształtowania postaw i rozwiązywania trudności rozwojowych dziecka. Wywodzi się z tradycji biblioterapii, jednak jej zastosowanie jest wyraźnie ukierunkowane na pracę z dziećmi w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym oraz na oddziaływanie poprzez narrację literacką celowo skonstruowaną pod kątem konkretnych potrzeb terapeutycznych.
Zainteresowanie bajką jako narzędziem wspierania rozwoju emocjonalnego dziecka ma wielowiekowe korzenie. Bruno Bettelheim w przełomowej pracy poświęconej znaczeniu baśni wskazywał, że opowieści bajkowe — pozornie proste i dziecinne — dotykają najgłębszych lęków, pragnień i dylematów egzystencjalnych, z którymi zmaga się rozwijająca się psychika dziecka. Baśń daje dziecku język symboliczny do opisania tego, czego nie potrafi jeszcze wyrazić wprost.
Współcześnie bajkoterapia wpisuje się w nurt pomocy psychologiczno-pedagogicznej realizowanej w placówkach oświatowych i stanowi cenne uzupełnienie warsztatu pracy nauczyciela, pedagoga szkolnego oraz terapeuty pedagogicznego. Rosnąca liczba dzieci doświadczających trudności emocjonalnych — lęku, agresji, problemów z adaptacją, żałoby czy stresu rodzinnego — sprawia, że metody łagodnej, pośredniej interwencji, do których należy bajkoterapia, zyskują na znaczeniu w codziennej praktyce szkolnej.
2. Podstawy teoretyczne bajkoterapii
Bajkoterapia jako metoda oddziaływania czerpie z kilku nurtów teoretycznych. Jej fundamentem jest psychologia narracyjna, która zakłada, że człowiek — a w szczególności dziecko — rozumie i porządkuje swoje doświadczenie za pomocą historii. Narracja daje strukturę chaotycznym przeżyciom, umożliwia ich symboliczne przepracowanie i nadanie im znaczenia. Dla dziecka, które nie dysponuje jeszcze zaawansowanymi mechanizmami poznawczymi i werbalnymi, metaforyczna historia bohatera bajkowego bywa jedynym dostępnym językiem do opisu trudnych stanów wewnętrznych.
Z perspektywy psychoanalizy i psychologii głębi, bajka umożliwia projekcję — dziecko utożsamia się z bohaterem przeżywającym podobne trudności, bezpiecznie doświadczając przez fabułę rozwiązania problemu, którego nie potrafi jeszcze pokonać we własnym życiu. Mechanizm ten, określany jako identyfikacja z bohaterem, stanowi fundament terapeutycznego oddziaływania bajki: uczeń widzi, że bohater boi się, ale daje radę; że można popełnić błąd i się naprawić; że złość nie musi prowadzić do katastrofy.
Istotnym wymiarem bajkoterapii jest również katharsis — emocjonalne oczyszczenie, które następuje wskutek głębokiego przeżycia narracji. Dziecko słuchające bajki o stracie, lęku czy odrzuceniu może bezpiecznie doświadczyć i przepracować podobne emocje, które nosi w sobie, nie będąc zmuszane do bezpośredniego mówienia o swoich przeżyciach. Ten aspekt metody czyni ją szczególnie wartościową w pracy z dziećmi zamkniętymi emocjonalnie, które opierają się werbalnym formom terapii.
3. Rodzaje bajek terapeutycznych
Maria Molicka — polska badaczka i pionierka bajkoterapii — wyróżnia trzy zasadnicze rodzaje bajek terapeutycznych, różniące się celem, budową i sposobem oddziaływania:
– Bajki relaksacyjne — ich głównym celem jest wyciszenie i redukcja napięcia emocjonalnego. Posługują się spokojną, rytmiczną narracją prowadzącą dziecko przez wyobrażone, bezpieczne miejsca i sytuacje. Stosowane są jako technika relaksacyjna przed snem, po sytuacji stresowej lub jako stały element codziennej rutyny w grupie przedszkolnej.
– Bajki psychoedukacyjne — służą przekazaniu dziecku wiedzy o emocjach, mechanizmach zachowań lub zasadach funkcjonowania społecznego w formie przystępnej i angażującej narracyjnie. Pomagają dziecku zrozumieć, dlaczego się boi, dlaczego reaguje złością lub dlaczego trudno mu nawiązywać przyjaźnie.
– Bajki psychoterapeutyczne — najgłębiej oddziałują na psychikę dziecka. Skonstruowane są tak, aby bohater przeżywał problem analogiczny do trudności doświadczanych przez odbiorcę, znajdował zasoby i rozwiązanie, a historia kończyła się pozytywną transformacją. Wymagają starannego dostosowania do konkretnego dziecka i konkretnej trudności.
Niezależnie od rodzaju, dobrze skonstruowana bajka terapeutyczna powinna spełniać kilka warunków: bohater musi być bliski wiekiem lub sytuacją odbiorcy, problem powinien być rozpoznawalny bez bycia zbyt dosłownym, narracja musi angażować wyobraźnię, a zakończenie — dawać nadzieję i poczucie sprawczości, nie zaś gotowe, schematyczne rozwiązania.
4. Bajkoterapia w praktyce szkolnej i przedszkolnej
W warunkach szkolnych i przedszkolnych bajkoterapia może pełnić funkcję zarówno profilaktyczną, jak i interwencyjną. W ujęciu profilaktycznym regularne czytanie i omawianie bajek o emocjach, relacjach rówieśniczych czy sytuacjach trudnych buduje u dzieci słownik emocjonalny, wspiera empatię i uczy konstruktywnych sposobów radzenia sobie z wyzwaniami.
W ujęciu interwencyjnym bajkoterapia bywa stosowana jako odpowiedź na konkretne trudności pojawiające się w grupie lub u poszczególnych uczniów. Lęk przed szkołą, żałoba po stracie bliskiej osoby lub zwierzęcia, trudności adaptacyjne przy zmianie szkoły, rodzeństwo nowo narodzone w rodzinie, doświadczenie przemocy rówieśniczej — dla każdej z tych sytuacji literatura terapeutyczna oferuje odpowiednie tytuły lub możliwość stworzenia bajki przez samego nauczyciela.
Praktyczne zastosowanie bajkoterapii w klasie lub grupie przedszkolnej może przybierać różne formy:
– głośne czytanie bajki przez nauczyciela z elementami teatralizacji (zmiana głosu, rekwizyty, ilustracje),
– słuchanie nagrań audiobooków lub opowieści przez nauczyciela z zamkniętymi oczami jako element relaksacji,
– rozmowa kierowana po bajce — pytania otwarte o bohaterów, ich uczucia i wybory bez odnoszenia się wprost do sytuacji dziecka,
– techniki plastyczne i dramowe jako kontynuacja bajki: rysowanie postaci, odgrywanie scen, tworzenie własnych zakończeń,
– tworzenie przez dzieci własnych bajek pod kierunkiem nauczyciela jako forma ekspresji twórczej i emocjonalnej.
Kluczowe znaczenie ma atmosfera towarzysząca bajkoterapii. Dziecko musi czuć się bezpieczne, swobodne i nieprzymuszane do dzielenia się przeżyciami. Rozmowa po bajce powinna być zaproszeniem, nie obowiązkiem. Nauczyciel pełni rolę towarzysza i świadka — nie terapeuty w sensie klinicznym — co oznacza, że jego zadaniem jest stworzenie przestrzeni do przeżycia i ewentualnego wyrażenia emocji, nie zaś ich interpretowanie czy diagnozowanie.
5. Kryteria doboru i tworzenia bajek terapeutycznych przez nauczyciela
Nauczyciel sięgający po bajkoterapię powinien kierować się kilkoma zasadami przy doborze materiału literackiego. Przede wszystkim wiek odbiorcy determinuje poziom złożoności narracji, długość tekstu i rodzaj metafory: dzieci w wieku 3–5 lat lepiej reagują na krótkie, obrazowe historyjki z wyraźnym bohaterem zwierzęcym lub fantastycznym, podczas gdy uczniowie klas II–IV rozumieją już bardziej złożone relacje między postaciami i motywacje zachowań.
Równie istotne jest dopasowanie tematyczne: bajka powinna dotykać obszaru trudności dziecka w sposób na tyle ogólny, by nie była czytelna jako bezpośrednie wskazanie palcem, lecz na tyle bliski, by dziecko mogło się z nią utożsamić. Zbyt oczywiste nawiązanie do rzeczywistej sytuacji ucznia może wywołać opór, wstyd lub poczucie bycia napiętnowanym.
Nauczyciel może również tworzyć własne bajki terapeutyczne dostosowane do potrzeb konkretnej grupy lub dziecka. Konstruując taką bajkę, należy zadbać o: wyraźne wprowadzenie bohatera w sytuację analogiczną do trudności dziecka, pokazanie wewnętrznej walki i emocji bohatera, pojawienie się pomocnika lub zasobu wewnętrznego, który umożliwia zmianę, oraz pozytywne, choć nieidealizowane zakończenie wskazujące na wzrost i nadzieję.
Ważnym aspektem etycznym jest świadomość granic metody. Bajkoterapia stosowana przez nauczyciela ma charakter profilaktyczny i wspierający — nie zastępuje specjalistycznej pomocy psychologicznej ani terapii. W przypadkach głębszych trudności emocjonalnych, traumy lub zaburzeń wymagających interwencji klinicznej bajkoterapia powinna być stosowana wyłącznie jako element szerszego, koordynowanego wsparcia, a nie jako samodzielna metoda leczenia.
6. Kompetencje nauczyciela w zakresie bajkoterapii
Skuteczne wykorzystanie bajkoterapii w praktyce szkolnej wymaga od nauczyciela nie tylko znajomości literatury terapeutycznej, ale przede wszystkim wrażliwości emocjonalnej, umiejętności obserwacji grupy i poszczególnych uczniów oraz kompetencji w zakresie prowadzenia rozmów o emocjach z dziećmi. Nauczyciel musi umieć czytać tekst z odpowiednią ekspresją i tempem, które wzmacniają jego oddziaływanie, a jednocześnie potrafić stworzyć warunki, w których dzieci czują się bezpieczne, by przeżywać i wyrażać emocje.
Istotne jest także rozumienie przez nauczyciela mechanizmów projekcji i identyfikacji: świadomość, że dziecko, które milczy lub rysuje coś bardzo osobistego po bajce, może przeżywać coś ważnego, nawet jeśli tego nie werbalizuje. Niezbędna jest tu postawa akceptacji i cierpliwości — efekty bajkoterapii rzadko są natychmiastowe i spektakularne, częściej działają powoli i subtelnie, budując w dziecku poczucie bezpieczeństwa i zaufania do dorosłych.
7. Podsumowanie
Bajkoterapia stanowi wartościową i dostępną metodę wspierania rozwoju emocjonalnego, społecznego i poznawczego dzieci w środowisku szkolnym i przedszkolnym. Zakorzeniona w tradycji literackiej i psychologicznej, łączy przyjemność obcowania z literaturą z celowym oddziaływaniem terapeutycznym i profilaktycznym. Jej siłą jest pośredniość — dziecko nie musi mówić wprost o swoich lękach, by je przepracować; wystarczy, że podąży za historią bohatera, który odnalazł drogę przez podobną ciemność.
Akademia Nauczyciela — Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli prowadzi szkolenia z zakresu bajkoterapii i biblioterapii w edukacji, adresowane do nauczycieli wychowania przedszkolnego, edukacji wczesnoszkolnej oraz pedagogów szkolnych i terapeutów pedagogicznych. Uczestnicy szkoleń uczą się dobierać i samodzielnie tworzyć bajki terapeutyczne oraz prowadzić pracę z grupą z wykorzystaniem technik narracyjnych.
Bibliografia
Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, W.A.B., Warszawa 2010.
Borecka I., Biblioterapia. Teoria i praktyka, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2001.
Brett D., Bajki, które leczą, cz. 1, GWP, Gdańsk 2007.
Brzezińska A., Dzieci z trudnościami emocjonalnymi w przedszkolu. Poradnik dla wychowawców, WSiP, Warszawa 2005.
Kucewicz K., Bajki terapeutyczne dla dzieci, Wydawnictwo Zwierciadło, Warszawa 2021.
Molicka M., Bajki terapeutyczne, t. 1, Media Rodzina, Poznań 1999.
Molicka M., Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Media Rodzina, Poznań 2002.
Molicka M., Biblioterapia i bajkoterapia. Rola literatury w procesie zmiany rozumienia świata społecznego i siebie, Wydawnictwo Media Rodzina, Poznań 2011.
Papuzińska J., Inicjacje literackie. Problemy pierwszych kontaktów dziecka z książką, WSiP, Warszawa 1981.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. 2017 poz. 1591 ze zm.).
Zubrzycka E., Opowiedz mi o smoku. Bajki dla dzieci z lękiem, Wydawnictwo GWP, Gdańsk 2009.